Endometriose en vruchtbaarheid: inzicht in je mogelijkheden om zwanger te worden

Endometriose treft ongeveer 1 op de 10 vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Toch blijft de aandoening bij veel vrouwen jarenlang ongediagnosticeerd en wordt ze vaak afgedaan als "normale menstruatiepijn", totdat er vruchtbaarheidsproblemen ontstaan. Voor vrouwen met endometriose die zwanger willen worden, vraagt het combineren van deze complexe aandoening met een kinderwens om betrouwbare informatie, gespecialiseerde zorg en inzicht in alle beschikbare mogelijkheden.

Deze gids geeft een uitgebreid overzicht van de invloed van endometriose op de vruchtbaarheid, de onderzoeken en behandelingen die in Europa beschikbaar zijn en hoe je je kansen op een zwangerschap kunt vergroten — op natuurlijke wijze en met hulp.

Wat is endometriose en waarom beïnvloedt het de vruchtbaarheid?

Endometriose is een chronische ontstekingsaandoening waarbij weefsel dat lijkt op het baarmoederslijmvlies buiten de baarmoeder groeit — meestal op de eierstokken, eileiders, het buikvlies en de darm. Elke maand reageert dit buitenbaarmoederlijke weefsel, net als het baarmoederslijmvlies, op hormonale cycli: het wordt dikker, breekt af en bloedt. In tegenstelling tot menstruatiebloed, dat via de baarmoederhals naar buiten komt, kan dit bloed nergens heen. Daardoor ontstaan ontstekingen, verklevingen en littekenweefsel.

De mechanismen waardoor endometriose de vruchtbaarheid belemmert, zijn talrijk en deels onderling afhankelijk:

• Endometriomen op de eierstokken (chocoladecysten) — met vocht gevulde cysten op de eierstokken die gezond follikelweefsel beschadigen en de ovariële reserve verkleinen
• Vervorming en verstopping van de eileiders — verklevingen en littekenweefsel kunnen de eileiders blokkeren, waardoor eicel en zaadcel elkaar niet kunnen ontmoeten
• Ontstekingsmilieu in het buikvlies — verhoogde concentraties prostaglandinen, cytokinen en macrofagen in het buikvocht verstoren de werking van zaadcellen en de ontwikkeling van embryo's
• Veranderde ontvankelijkheid van het baarmoederslijmvlies — recent onderzoek wijst erop dat endometriose zelfs zonder duidelijke structurele afwijkingen het innestelingsvenster kan verstoren door veranderingen in de genexpressie van het baarmoederslijmvlies
• Ovulatiestoornissen — sommige vrouwen met endometriose hebben het luteïniserend niet-geruptureerd-follikelsyndroom (LUFS), waarbij de follikel de eicel niet vrijgeeft, hoewel het erop lijkt dat de eisprong heeft plaatsgevonden

Stadia van endometriose en de invloed op de vruchtbaarheid

Endometriose wordt door de American Society for Reproductive Medicine (ASRM) ingedeeld in vier stadia (I–IV), op basis van de omvang van de haarden en verklevingen. Het verband tussen het stadium en de vruchtbaarheid is echter niet strikt lineair:

• Stadium I–II (minimaal/licht): Kleine haarden, geen of weinig verklevingen. De invloed op de vruchtbaarheid kan ondanks de ogenschijnlijk beperkte aandoening aanzienlijk zijn, vooral door ontstekingsfactoren
• Stadium III–IV (matig/ernstig): Grotere haarden, aanzienlijke verklevingen en mogelijk endometriomen. Mechanische belemmeringen voor de vruchtbaarheid komen vaker voor

Belangrijk om te weten: sommige vrouwen met endometriose in stadium IV worden op natuurlijke wijze zwanger, terwijl sommige vrouwen met stadium I ernstige vruchtbaarheidsproblemen ervaren. Alleen het stadium mag niet bepalend zijn voor de behandelkeuze: het volledige klinische beeld is van belang.

Een diagnose krijgen

Laparoscopie (kijkoperatie) met een biopsie blijft de gouden standaard voor het vaststellen van endometriose. De onderzoeken voorafgaand aan de operatie omvatten echter:

• Transvaginale echografie: Spoort endometriomen op de eierstokken op en soms ook diep infiltrerende endometriose (DIE), maar kan geen peritoneale haarden of milde endometriose detecteren
• MRI: Geeft gedetailleerdere beelden van de weke delen, vooral bij diep infiltrerende endometriose (DIE) waarbij de darm of blaas is aangetast
• CA-125-bloedtest: De waarde is bij sommige vrouwen met endometriose verhoogd, maar dit is niet specifiek en de test kan op zichzelf geen diagnose stellen

In Europa duurt het gemiddeld 7–10 jaar vanaf het begin van de symptomen voordat endometriose wordt vastgesteld. Dat is een verontrustend lange vertraging tijdens de vruchtbare levensfase. Heb je klachten (pijnlijke menstruaties, pijn bij het vrijen, bekkenpijn of moeite om zwanger te worden) en vermoed je endometriose, vraag dan om onderzoek.

Behandelopties en aandachtspunten voor de vruchtbaarheid

Chirurgische behandeling

Een laparoscopische operatie om endometriosehaarden weg te snijden of te vernietigen en endometriomen te draineren of te verwijderen, kan de kans op een natuurlijke zwangerschap vergroten bij endometriose in stadium I–IV. Uit een systematische Cochrane-review bleek dat laparoscopische chirurgie bij minimale of milde endometriose de kans op een levendgeborene aanzienlijk verhoogde ten opzichte van geen behandeling (OR 1.94).

Een operatie aan de eierstokken brengt echter het risico met zich mee dat de eierstokreserve afneemt, vooral bij endometriomen. De afweging tussen het verwijderen van de aandoening en het behouden van de vruchtbaarheid vraagt om zorgvuldig overleg met een gespecialiseerd chirurg. Veel Europese fertiliteitscentra adviseren vrouwen met endometriomen die een operatie overwegen om eerst hun uitgangswaarde voor AMH (anti-Müllerhormoon) te laten bepalen, zodat ze inzicht krijgen in het risico voor hun eierstokreserve.

IVF bij endometriose

In-vitrofertilisatie (IVF) wordt aanbevolen voor vrouwen met:

• Onvruchtbaarheid door eileiderproblemen als gevolg van endometriose
• Geen natuurlijke zwangerschap na 12–18 maanden (aangepast aan de leeftijd)
• Ernstige endometriose met aanzienlijke aantasting van de eierstokken of eileiders
• Mannelijke vruchtbaarheidsfactoren naast endometriose

De resultaten van IVF bij endometriose zijn iets minder goed dan bij vrouwen zonder deze aandoening, deels door een verminderde ovariële reserve en mogelijk een veranderde receptiviteit van het baarmoederslijmvlies. Sommige klinieken in Europa gebruiken pre-implantatie genetische tests (PGT-A) om de kans op terugplaatsing van chromosomaal normale embryo's te vergroten. Ook ERA-tests (endometriumreceptiviteitsanalyse) worden steeds vaker gebruikt om het optimale, gepersonaliseerde innestelingsvenster te bepalen.

IUI (intra-uteriene inseminatie)

IUI met ovariële stimulatie wordt soms aangeboden bij milde endometriose en doorgankelijke eileiders. Het bewijs voor de meerwaarde ten opzichte van natuurlijke bevruchting met seks op het juiste moment is bij deze groep niet eenduidig. Volgens Europese richtlijnen (ESHRE) wordt deze behandeling over het algemeen minder aanbevolen bij matige tot ernstige endometriose, waarbij IVF waarschijnlijk betere resultaten oplevert.

Medische behandeling en vruchtbaarheid

Hormonale onderdrukkende behandelingen (GnRH-agonisten, gecombineerde orale anticonceptie, progestagenen) zijn effectief bij het beheersen van endometrioseklachten, maar zijn per definitie niet verenigbaar met actief proberen zwanger te worden, omdat ze de eisprong en menstruatie voorkomen. Ze kunnen worden gebruikt:

• Voorafgaand aan IVF om de activiteit van endometriose te onderdrukken (lang protocol)
• Tussen pogingen om zwanger te worden in, om klachten te beheersen
• Na een operatie om terugkeer te voorkomen

Natuurlijke bevruchting bij endometriose

Veel vrouwen met endometriose — vooral in stadium I–II — worden op natuurlijke wijze zwanger. De aanpak om de kans op natuurlijke bevruchting te vergroten, omvat:

Nauwkeurige timing van de eisprong

Onregelmatige cycli en cycli zonder eisprong komen vaker voor bij endometriose. Het gebruik van betrouwbare ovulatietests (OPK's) en het volgen van veranderingen in het baarmoederhalsslijm verbeteren de nauwkeurigheid van de timing. Het bijhouden van de basale lichaamstemperatuur (BBT) bevestigt dat de eisprong heeft plaatsgevonden.

Vruchtbaarheidsondersteunend glijmiddel

Dyspareunie (pijn bij het vrijen) is een van de kenmerkende symptomen van endometriose en kan seks op het juiste moment emotioneel en lichamelijk moeilijk maken. Conceive Plus-vruchtbaarheidssmeermiddel vermindert wrijving en ongemak zonder de levensvatbaarheid van zaadcellen aan te tasten — het heeft een uitgebalanceerde pH-waarde, een aangepaste osmolaliteit en is door de FDA goedgekeurd voor gebruik tijdens het proberen zwanger te worden. Voor stellen die zowel met endometrioseklachten als met seks op het juiste moment te maken hebben, biedt het aanzienlijke verlichting.

Ontdek de vruchtbaarheidssmeermiddelen van Conceive Plus →

Ontstekingsremmende voeding

Endometriose heeft een sterke ontstekingscomponent. Onderzoek ondersteunt een ontstekingsremmend voedingspatroon:

• Veel omega 3-vetzuren (vette vis, walnoten, lijnzaad) — verminderen ontstekingen die door prostaglandinen worden veroorzaakt
• Kruisbloemige groenten (broccoli, bloemkool, boerenkool) — ondersteunen de oestrogeenstofwisseling
• Beperk rood vlees en transvetten — in observationele onderzoeken in verband gebracht met een hoger risico op endometriose
• Antioxidantenrijk dieet (bessen, kleurrijke groenten) — vermindert oxidatieve stress in het buikvlies

Gerichte suppletie

Verschillende supplementen hebben mogelijk voordelen aangetoond voor de vruchtbaarheid bij endometriose:

• N-acetylcysteïne (NAC) — een Italiaans onderzoek uit 2013 wees uit dat NAC de omvang van endometriomen aanzienlijk verminderde
• Vitamine D — een tekort komt veel voor bij patiënten met endometriose; supplementen beïnvloeden de werking van het immuunsysteem
• Omega-3 (EPA/DHA) — vermindert ontstekingsbevorderende cytokinen in endometrioseweefsel
• Melatonine — antioxidant met veelbelovend voorlopig bewijs voor het verminderen van endometriosepijn
• CoQ10 — ondersteunt de eicelkwaliteit, wat vooral belangrijk is bij een verminderde ovariële reserve

Koop Conceive Plus-vruchtbaarheidssupplementen →

Vruchtbaarheid behouden bij endometriose

Voor vrouwen met endometriose die nog niet klaar zijn om zwanger te worden, wordt het behoud van vruchtbaarheid (eicellen invriezen) steeds vaker aanbevolen — vooral vóór een eierstokoperatie die de reserve verder kan verminderen. De richtlijnen van ESHRE ondersteunen het aanbieden van een gesprek over behoud van vruchtbaarheid aan vrouwen met endometriose van in de twintig en begin dertig die mogelijk later kinderen willen, maar daar nog niet klaar voor zijn.

Psychologische ondersteuning

Leven met endometriose is al uitdagend genoeg; in combinatie met zorgen over vruchtbaarheid vormt dit een aanzienlijke psychologische belasting. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen met endometriose vaker last hebben van angst en depressie, en dat de vertraging bij het stellen van de diagnose op zichzelf psychische schade veroorzaakt. Begeleiding door een specialist, steungroepen met lotgenoten (Endometriosis Association, EndoMarch Europe) en cognitieve gedragstherapie aangepast aan chronische aandoeningen zijn waardevolle aanvullingen op de medische behandeling.

Veelgestelde vragen over endometriose en vruchtbaarheid

V: Kan ik op natuurlijke wijze zwanger worden met stadium IV-endometriose?

A: Ja — ook met stadium IV van de aandoening is een natuurlijke zwangerschap mogelijk, al is de kans per cyclus kleiner dan bij vrouwen zonder endometriose. De keuze tussen verder proberen op natuurlijke wijze en overgaan op IVF moet worden gebaseerd op de leeftijd, de duur van de onvruchtbaarheid en de specifieke anatomie, in overleg met een reproductief endocrinoloog.

V: Geneest zwangerschap endometriose?

A: Zwangerschap en borstvoeding onderdrukken de ovulatie en verlagen het oestrogeenniveau, wat vaak tijdelijk verlichting geeft van endometrioseklachten. Bij de meeste vrouwen keert endometriose echter terug nadat de hormoonspiegels na de bevalling weer normaal zijn geworden. Het is geen genezing, maar zorgt wel voor tijdelijke onderdrukking van de aandoening.

V: Heeft een endometrioom invloed op mijn IVF-resultaten?

A: Endometriomen verminderen het aantal eicellen dat wordt verkregen en kunnen de eicelkwaliteit beïnvloeden. De beslissing om een endometrioom vóór IVF operatief te verwijderen is complex — de operatie kan de toegang tot de follikels verbeteren, maar brengt het risico met zich mee dat de ovariële reserve verder afneemt. Voor deze beslissing is individueel advies van een specialist nodig.

V: Welke invloed heeft endometriose op zaadcellen?

A: In de ontstoken buikholte bij endometriose komen verhoogde concentraties reactieve zuurstofverbindingen (ROS), macrofagen en cytokinen voor, die schadelijk zijn voor zaadcellen. Dit is een van de redenen waarom de vruchtbaarheid verminderd is, zelfs wanneer de eileiders doorgankelijk zijn en het aantal zaadcellen normaal is — deze vijandige omgeving vermindert de werking van zaadcellen voordat bevruchting kan plaatsvinden.

V: Wat is diep infiltrerende endometriose en welke gevolgen heeft dit voor de vruchtbaarheid?

A: Bij diep infiltrerende endometriose (DIE) dringen laesies meer dan 5 mm door onder het buikvliesoppervlak en zijn vaak de darm, blaas of uterosacrale ligamenten aangetast. Dit gaat gepaard met ernstigere klachten en kan een complexe operatie door een gespecialiseerde DIE-chirurg vereisen. De gevolgen voor de vruchtbaarheid zijn aanzienlijk door verklevingen en een vervormde anatomie.

V: Kunnen supplementen endometrioseklachten helpen verminderen?

A: Sommige supplementen — met name omega-3-vetzuren, NAC, vitamine D en melatonine — hebben in klinische studies aangetoond dat ze endometriosegerelateerde pijn en ontstekingen kunnen verminderen. Hoewel ze geen vervanging zijn voor medische behandeling, kunnen ze die aanvullen, vooral in de periode tussen actieve behandelcycli.

V: Hoelang moet ik op natuurlijke wijze proberen zwanger te worden met endometriose voordat ik overstap op IVF?

A: Volgens de richtlijnen van ESHRE kan vrouwen met endometriose en zonder andere vastgestelde vruchtbaarheidsproblemen worden aangeraden om 12 maanden lang op natuurlijke wijze te proberen zwanger te worden als ze jonger zijn dan 35 (6 maanden als ze ouder zijn dan 35), of eerder over te stappen op IVF op basis van de ernst van de aandoening, de leeftijd en factoren bij de partner. Hiervoor is een individuele beoordeling door een specialist nodig.

V: Is IVF met donoreicellen een optie voor vrouwen met ernstige endometriose?

A: Ja — voor vrouwen met een sterk verminderde ovariële reserve als gevolg van endometriose en/of meerdere operaties kan IVF met donoreicellen (met eicellen van een gezonde donor) de beperking van de ovariële reserve omzeilen en uitstekende zwangerschapspercentages opleveren. Dit is legaal en wordt in heel Europa veel toegepast.

Conclusie: goed geïnformeerd, zelfverzekerd en ondersteund

Endometriose en vruchtbaarheid zijn nauw met elkaar verweven, maar endometriose betekent niet dat je onvruchtbaar bent. Met een juiste diagnose, passende behandeling, optimalisatie van de vruchtbaarheid en ondersteuning door specialisten zullen de meeste vrouwen met endometriose die zwanger willen worden daarin slagen. Het traject kan ingewikkelder zijn dan verwacht, maar het is goed te doorlopen.

Conceive Plus ondersteunt stellen tijdens elke fase van die reis, van het milde fysieke comfort van een zaadcelvriendelijk glijmiddel voor de vruchtbaarheid tot de voedingsbasis die wordt geboden door uitgebreide vruchtbaarheidssupplementen, speciaal ontwikkeld voor de uitdagingen van zwanger proberen te worden met een complexe medische achtergrond.